In de soa- en hiv-bestrijding zijn veel partijen actief, ieder met een eigen rol en aandeel. Ook is er in Nederland sprake van een verdeling van verantwoordelijkheden over meerdere partijen. Recent zijn hierin belangrijke wijzigingen opgetreden. Na een decentralisering van taken in de jaren 90 van de vorige eeuw, wordt in de gezondheidsbevordering nu ingezet op landelijke centralisatie van regie en ondersteuningsfuncties. Tegelijkertijd is er sprake van een regionale bundeling van lokale uitvoeringstaken en een fusie tussen GGD-en. In de zorg is meer ruimte gegeven aan zorgverzekeraars.
De belangrijkste spelers in de Nederlandse soa- en hiv-bestrijding zijn:
Landelijke overheid
De landelijke overheid zorgt voor de landelijke infrastructuur en de randvoorwaarden. De landelijke overheid en gemeenten zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de beheersing van infectieziekten. Dit leidt ertoe dat de
landelijke overheid beleid formuleert dat aansluit bij de lokale behoeften en structuren. Meerdere ministeries spelen een belangrijke rol bij de bestrijding van hiv en andere soa. Het Ministerie van VWS formuleert beleid op het gebied van de bestrijding van hiv en andere soa, financiert instellingen en programma’s, en verstrekt via ZonMw onderzoekssubsidies en via RIVM/CIB uitvoeringssubsidies. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken zet zich in voor de Nederlandse bijdrage aan de mondiale aidsbestrijding.
RIVM/CIB: Centrum voor Infectieziektebestrijding
De bestaande structuur ter bestrijding van infectieziekten in Nederland bleek niet meer geschikt in een tijd waarin dreigingen en daadwerkelijke uitbraken van oude en nieuwe infectieziekten elkaar steeds sneller opvolgen. Bovendien is er de dreiging van het moedwillig inzetten van micro-organismen voor terroristische doelen. Daarom is meer landelijke sturing nodig en bovendien een organisatie die goed aansluit bij het nieuwe European Centre of Disease Prevention and Control en de WHO. Deze conclusie leidde tot de oprichting in 2005 van het RIVM/Centrum voor Infectieziektebestrijding. De taken van dit RIVM/CIB zijn: bundeling van kennis van infectieziektebestrijding, communicatie namens de rijksoverheid, ondersteuning van beroepsbeoefenaren, centrale aansturing bij volksgezondheidsdreiging, adviseren over onderzoeksprioriteiten en over uitvoering. Het RIVM/CIB voert mede de regie over de soa- en hiv-bestrijding in Nederland.
Gemeenten en hun GGD-en
Gemeenten zijn medeverantwoordelijk voor gedragsgerichte preventie en infectieziektebestrijding. De taken van gemeenten zijn: surveillance, Infectieziektenwet/verwerking meldingen, beleidsadvisering, preventie, bron- en contactopsporing/screening en partnerwaarschuwing, regie- en netwerk, vangnet, outbreakmanagement, onderzoek. De regionale uitvoering van de infectieziektebestrijding verloopt volgens allerlei verschillende regelingen; ook is de organisatie van de laagdrempelige poliklinieken lokaal verschillend. GGD’en voeren in opdracht van hun gemeenten de openbare gezondheidszorg uit voor alle inwoners van Nederland. GGD Nederland is de landelijke vereniging voor GGD’en, die de belangen van de GGD’en behartigt. Gemeenten financieren de GGD’en voor voorlichting, preventie en, samen met VWS, soa-poliklinieken. Hiervoor krijgen gemeenten geld van het Gemeentefonds. Dit geld is echter niet gelabeld en kan dus door gemeenten ook aan andere doelen worden besteed. Steeds meer gemeenten hebben een nota gezondheidsbeleid. Zo’n nota draagt ertoe bij dat financiële middelen evenwichtig worden verdeeld tussen verschillende aandachtsgebieden.
Curatieve zorg
Curatieve zorg aan mensen met hiv is geconcentreerd in 22 ziekenhuizen, hiv-behandelcentra genoemd, met expertise op het gebied van hiv en aids. Daarnaast wordt zorg geleverd aan hiv-positieven door onder anderen huisartsen, apothekers, tandartsen, fysiotherapeuten, instellingen op het gebied van geestelijke gezondheidszorg en maatschappelijk werk.
Curatieve zorg voor mensen met een andere soa vindt plaats bij huisartsen, dermatologen en venerologen. In 2005 is begonnen met de opzet van een nieuw netwerk voor de aanvullende curatieve soa zorg (soa poli’s): acht landelijk gespreide, uniforme organisaties, die worden georganiseerd door de GGD. In 2008 zal door ditzelfde netwerk ook de aanvullende seksualiteitshulpverlening (voor jongeren tot 24 jaar) worden gecoördineerd.
Platform soa en seksuele gezondheid
Het Platform soa en seksuele gezondheid heeft als doel het ontwikkelen van een totaalvisie op preventie, afstemming met curatie, praktijk, wetenschap, beleid en uitvoering. Het platform ontwikkelt ideeën, formuleert standpunten, adviseert, bevordert de samenhang in de bestrijding van hiv en andere soa en stimuleert de betrokken partijen. Het platform voert zelf geen projecten of onderzoek uit. Dat wordt gedaan door de bij het platform betrokken organisaties. In het platform zijn alle relevante disciplines vertegenwoordigd: zoals bijvoorbeeld een epidemioloog, een sociaal verpleegkundige, een gynaecoloog, een dermatoloog en een huisarts, maar ook een expert op het gebied van seksuele gezondheid en een vertegenwoordiger van de belangen van patiënten. Het ministerie van VWS en het RIVM/CIB zijn aanwezig als toehoorder en maken gebruik van het Platform voor advies.
Soa Aids Nederland
Soa Aids Nederland is een centrale speler bij de bestrijding van hiv en andere soa. De missie van Soa Aids Nederland is om de verspreiding van hiv en andere soa tegen te gaan, de kwaliteit en slagkracht van de nationale en internationale bestrijding van hiv en andere soa te bevorderen en mensen met hiv en andere soa te ondersteunen. Soa Aids Nederland formuleert beleid over de bestrijding van hiv en andere soa, biedt voorlichting aan het algemene publiek, ondersteunt de professionals en organisaties in de praktijk en verzorgt preventieactiviteiten gericht op een aantal specifieke doelgroepen.
Doelgroepgerichte organisaties
- de Hiv Vereniging Nederland, de belangenorganisatie van mensen met hiv;
- Schorer: het landelijk kenniscentrum van gezondheidszorg voor homoseksuele mannen en lesbische vrouwen.
- de Rutgers Nisso Groep, die zich o.a. richt op jongeren;
- Mainline en het Trimbos-instituut, die zich richten op druggebruikers
- Pharos dat zich richt op gezondheidsbevordering bij etnische minderheden en nieuwkomers
Beroepsorganisaties
De belangrijkste beroepsorganisaties in de soa- en hiv-bestrijding zijn:
- de Nederlandse Vereniging van Aids Behandelaren (NVAB)
- de Werkgroep Verpleegkundig Aids Consulenten (WVAC)
- het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)
- de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venerologie (NVDV)
- de Landelijke Vereniging Sociaal Verpleegkundigen (LVSV)
Onderzoeksorganisaties
Er is in Nederland een omvangrijke kennisinfrastructuur op het gebied van hiv en aids; naar andere soa wordt nauwelijks structureel onderzoek verricht. Universiteiten spelen een belangrijke rol op het gebied van onderzoek. Daarnaast wordt een belangrijke rol gespeeld door het Aids Fonds, het RIVM, de Stichting HIV Monitoring, het NATEC en de Amsterdamse Cohort Studies.
Onder de noemer Academische Werkplaatsen Openbare Gezondheid zijn recent een aantal samenwerkingsverbanden tussen GGD-en Universiteiten gestart. Dit wordt mogelijk gemaakt door ZonMw en een aantal werkplaatsen hebben hiv- en soa-onderzoek als speerpunt.
Organisaties op het gebied van financiering
De belangrijkste partijen op het gebied van de financiering van de bestrijding van hiv en andere soa zijn: de ministeries van VWS en OC&W, gemeenten, zorgverzekeraars, ZonMw en het Aids Fonds. Ook zijn er financiers uit de private sector, zoals farmaceutische bedrijven en andere multinationals.
Het Aids Fonds mobiliseert sinds 1985 de samenleving voor de nationale én internationale strijd tegen hiv/aids. Het bevordert de ondersteuning van mensen met hiv/aids op medisch, psychosociaal en maatschappelijk terrein en biedt directe financiële hulpverlening. Het Aids Fonds stimuleert activiteiten die zorgen voor structurele verbeteringen in de aids-bestrijding en activiteiten die aansluiten bij actuele ontwikkelingen. Tenslotte stimuleert het Aids Fonds onderzoek op het gebied van hiv en aids. Het Aids Fonds richt zich niet alleen op Nederland, maar ook op Oost-Europa en ontwikkelingslanden.
